Bức tranh cảm xúc: Hiểu về vui, buồn, cáu giận dưới góc độ tâm lý học
Bạn đang đi trên một con hẻm vắng thì bỗng có tiếng xột xoạt. Ngay lập tức, đồng tử bạn mở to rảo rực, tim đập như súng máy đánh thịch vào lồng ngực và cơn ớn lạnh chạy rần dọc sống lưng...
Trong một khoảng khắc kinh hoàng nhưng huy hoàng ấy, toàn bộ hệ thống "Cảm Xúc" nguyên thủy của con người đang đồng loạt trỗi dậy hoạt động hết công suất. Dưới góc nhìn khoa học phân tích của cuốn "Hiểu Hết Về Tâm Lý Học" (DK), cảm xúc không phải là ma thuật của linh hồn, mà là vũ khí Tự vệ Tối Cổ của loài người.
1. Hành trình đi qua Hạch Hạnh Nhân (Amygdala)
Trung tâm khởi nguồn cho mọi loại cảm xúc giông bão của bạn không nằm ở trái tim, mà trú ngụ tại trung tâm não bộ cực nhỏ tên là Hạch Hạnh Nhân (Amygdala). Quả hạch bé xíu cỡ hạt hạnh nhân này là chiếc rada cảnh báo nguy hiểm khét tiếng nhất.
Khi gặp một điều gì khủng khiếp hoặc quá hưng phấn, Amygdala nhận dữ liệu và bấm nút Đỏ khẩn cấp. Nó bơm nhồi máu xuống tứ chi và dập tắt hoàn toàn lý trí bình tĩnh ở Vùng thùy trán để chỉ lo cho sự phục vụ: Sợ Hãi. Khi bạn "tức giận đến mức mất kiểm soát", khoa học không gọi đó là xấu tính. Khoa học gọi nó là Bị Amygdala bắt cóc (Amygdala Hijack) - khi não bộ nguyên thủy khóa cửa não người hiện đại.
Khám phá bản thân: Nếu bạn đang cảm thấy bối rối về những dấu hiệu tâm lý của mình, hãy thử làm bài kiểm tra Trắc nghiệm Enneagram — 9 Kiểu Nhân cách để hiểu rõ hơn nhé.
2. 6 Cảm xúc cơ bản chung của mọi nhân loại
Paul Ekman - Giáo sư tâm lý học đã cất công bay đến những bộ lạc hoang dã tách biệt hoàn toàn với thế giới văn minh và cho người dân xem các bức ảnh nét mặt. Đáng kinh ngạc là bất kỳ ai, dù văn minh hay nguyên thủy đều phân biệt và biểu hiện đúng 6 dải cảm xúc cơ bản bẩm sinh:
1. Hạnh phúc
2. Buồn bã
3. Sợ hãi
4. Sự phẫn nộ / Tức giận
5. Ngạc nhiên
6. Ghê tởm
Mỗi vạch màu cảm xúc này đều mang một chức năng tiến hóa sống còn. Ghen ghét sinh ra để bảo vệ tình cảm đôi lứa. Sự ghê tởm bảo vệ tổ tiên ta không ăn nhầm những trái cây hư thối. Nỗi sợ giúp con người chạy khỏi nanh vuốt thú dữ. Không có phương trình sai cho các cảm xúc tồi tệ.
💡
Ghi chú
Cảm xúc không bao giờ chết đi. Khi bị đè nén cưỡng bách dưới hầm tối, chúng chỉ hóa thạch thành mủ độc dưới lớp vỏ của Trầm cảm và Lo âu.
3. Tâm sinh lý: Bạn chạy trước hay bạn sợ trước?
William James đưa ra một học thuyết làm ngỡ ngàng thế giới: Bạn không cảm thấy sợ rồi mới tim đập chân chạy. Thực chất, cơ thể bạn tăng nhịp tim và vung chân chạy trốn trước, sau đó não phân tích biểu hiện của cơ thể và diễn dịch gán mác hành vi là: Thôi chết "Tôi đang Sợ".
Góc nhìn mở rộng: Để tìm hiểu sâu hơn về khía cạnh này, mời bạn tham khảo thêm bài viết Rối loạn Ám Ảnh Cưỡng Chế (OCD): Khi vương quốc lý trí bị bùn lầy mắc kẹt.
Hãy áp dụng định luật này: Để lấy lại sự tự tin khi trầm uất tồi tệ, hãy ép bản thân đứng thẳng vai, hít thật sâu và mỉm cười. Cơ thể vật lý sẽ thao túng ngược lên bộ não để truyền tín hiệu: "Cơ bắp này đang vui". Sự thanh tẩy cảm xúc luôn bắt nguồn từ cơ thể học.
